«Жұлдыз» журналы «Жұлдыздың шеберлік мектебі» атты игі бастаманы қолға алған екен. Әдебиет – баршаға ортақ рухани құндылық болғандықтан, бұл материалдар «Qalamger.kz» порталының оқырмандарына да пайдалы болады деп сенеміз. Осы орайда Шеберлік мектебінің меңгерушісі Нұрлан Қамидың кіріспе сөзімен аталған материалдарды тұрақты түрде жариялап отыруды жөн көрдік.

 

«ЖҰЛДЫЗДЫҢ» ШЕБЕРЛІК МЕКТЕБІ

 

Құрметті оқырман, журнал редакциясы биылдан бастап қаламгерлердің шеберлік мектебін ашуды қолға алып отыр. Бұл, әрине, үйреншікті мағынадағы мектеп емес, онда мұғалім де, оқушы да болмайды. Оның есесіне есімі әлемдік әдебиет тарихына мәңгі жазылып қалған, жауһар шығармаларымен адамзат баласының рухани қазынасын байытып кеткен Ұстаздар мен олардың ақыл-кеңесін, үлгі-өнегесін ықыласпен қабыл алуға әрқашан дайын Шәкірттер бар. Ұстаз дегеніміз «өнер алды қызыл тілді» жете меңгеріп, кейінгіге мол мұра қалдырған әйгілі сөз зергерлері – ақындар мен жазушылар, сыншылар мен әдебиеттанушылар. Біз олардың әдебиет туралы ой-толғамдары мен жазушылық тәжірибе жайындағы жиған-тергенінен қолымызға түскенін ортаға салмақпыз.

Шеберлік мектебінің алғашқы дәрісін Америка әдебиетінің классигі, теңдесі жоқ прозаик, қайталанбас ақын, әдебиет теоретигі, детективтік әдебиеттің, ғылыми-фантастиканың негізін қалаған тарланбоз – Эдгар Аллан По (1809 – 1849) оқиды. Біз оның әдебиет тарихында бұрын-соңды болмаған зерттеу еңбегі – өз өлеңін өзі талдаған эссесін журнал оқырмандарының назарына ұсынып отырмыз. Көзайым болыңыз, ағайын!

Эдгар Поның осыдан 180 жыл бұрын – халқымыздың ұлы перзенті Абай Құнанбайұлы дүниеге келген кезде жарияланған «Қарға» деп аталатын өлеңі поэзия аспанына жұлдыз боп қадалған мәңгі өлмес шедеврлердің бірі. Бір қызығы, орыстар оны алғаш рет 1878 жылы аударса (С.Андреевский), содан бері осы өлеңнің орыс тіліндегі отыздан астам нұсқасы өмірге келіпті. Қара сөзбен аударған түрі де бар. Біз көрген соңғы тәржіма 2003 жылы (С.Муратов) жасалған. Аудармашылардың арасында Л.Оболенский, Д.Мережковский, К.Бальмонт, В.Брюсов секілді белгілі ақындар да кездеседі. Өлеңді В.Жаботинский мен В.Саришвили екі реттен, В.Брюсов үш рет тәржімалапты.

Түпнұсқада ағылшын тілінде «енді қайтып ешқашан» деген мағынаны білдіретін «невермор» сөзін біреулер сол күйі қалдырса, бірқатары орысшалап «никогда» деп алыпты. Сондай-ақ «не вернуть», «все прошло», «нет вовеки», «никогда уже» деп аударғандар да бар. Түпнұсқадағы қайырмаға мейлінше жақындатқысы келген шығар, В.Топоров (1988) «р» әрпі екі рет қайталанатын «приговор» деген сөзді алыпты. 2000 жылы тәржіма жасаған И.Голубев бәрінен асып түсіп, әлгі қайырманы «крах» деген сөзбен алмастырған.

«Жұлдыз» журналының редакциясы арада екі ғасырға жуық уақыт өткеніне қарамастан оқырманның қызығуы әлі де басылмаған осы өлеңді қазақ тіліне аударатын уақыт жеткен шығар деп есептейді. Бұрын Кеңес Одағы деп аталатын әйдік түрмеде отырып, әлемдік үрдістерден сырт қалып келдік, енді темір тордың құрсауынан құтылдық қой. Алақандай ауылымызды айналшықтай бермей, әлемдік деңгейдегі істерге араласуға кім кедергі келтіреді? Біздің пайымдауымызша, қазақ поэзиясының күш-қуаты мен әлеует-мүмкіндігі әлемдегі қай халықтың да жыршылық дәстүрінен кем түспейді. Мәселе бұл жерде ақындардың шеберлігіне ғана тірелетін сияқты. Ақындарымызға осы тұрғыдан бақ сынап көруді ұсына отырып, түпнұсқаның өзіндік ерекшелігіне сәл-пәл тоқтала кетпекпіз.

«Әр елдің заңы басқа, иттері қара қасқа» дегендей, әр халықтың поэзиялық шығармаларының құрылымында өзгешелік болатыны заңды. Қазақтың өлеңіндегідей емес, ағылшын өлеңінің ұйқасы басқаша екен. Түпнұсқаны түсінуге шамамыз жетпегендіктен оған мейлінше жақын келетін орыс тіліндегі В.Жаботинский аударған нұсқаны мысалға келтіріп, аздаған түсіндірме бере кетейік. Екінші шумақ:

Помню все, как это было: мрак - декабрь - ненастье выло -

Гас очаг мой - так уныло падал отблеск от него…

Не светало… Что за муки! Не могла мне глубь науки

Дать забвенье о разлуке с девой сердца моего, -

О Леноре, взятой в Небо прочь из дома моего, -

Не оставив ничего…

Байқаған шығарсыздар, өлеңнің бірінші жолында екі ұйқас бар және ол екінші жолдың жартысымен де ұйқасады: «Было-выло-уныло». Оны «а» деп алсақ, екінші жолдың соңғы жартысын «ә»-мен белгілейміз. Одан кейінгі үшінші жолда екі ұйқас бар, оған төртінші жолдың жартысындағы ұйқас қосылады: «муки-науки-разлуке», ол «б» болсын. Төртінші жолдың соңы мен бесінші жол түгелдей және алтыншы қысқа жол қайтадан «ә» ұйқасы болады.

Мұның бәрін не үшін тәптіштеп отырмыз? Осы шоқпарды беліне байлауға дәті жететін талапкерлер табыла қалса мүмкіндігінше түпнұсқаға жақын етіп, буын саны мен ұйқасын сақтай отырып аударғаны дұрыс шығар дегеніміз ғой. Бірақ еркін аудармаға да жол ашық. Ал өлеңнің өзі туралы және қаламгерлік шеберлік пен көркемдік талғам және басқа жәйттер жайында назарларыңызға ұсынылып отырған эсседен қанығасыздар.

 

Шеберлік мектебінің меңгерушісі: Нұрлан Қами.

Эдгар Аллан По

ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ФИЛОСОФИЯСЫ

 

Чарлз Диккенс қазір алдымда жатқан хатында бір кезде «Барнеби Радждың» құрылымын зерттегенімді айта келіп: «айтпақшы, Годвиннің «Калеб Вильямсті» кері түзілім тәсілімен жазғанын байқаған шығарсыз? Кейіпкері әуелі қым-қуыт оқиғалы шытырманға тап болады, екінші томы түгелдей содан тұрады, ал бірінші томда соның бәрін түсіндіруге тырысады» дейді.

Меніңше, Годвин ондай тәсілді қолданбаған, бұл туралы өзінің айтқаны да мистер Диккенстің пікірімен сәйкес келмейді; «Калеб Вильямстің» авторы майталман суреткер, сондықтан ондайға аз да болса ұқсайтын әдістің тиімділігін бірден түсінер еді. Кез-келген сюжеттің, егер ол осылай аталуға лайықты болса, шешімі қандай болатынын қаламды қолға алмай тұрып мұқият ойластырып алған дұрыс. Шығарма сюжетінің шешімін бір сәт те ойымыздан шығармасақ қана сюжетті немесе себеп пен салдардың үйлесімін тиісінше дамыта отырып, шығарманың кез-келген бөлігіндегі оқиғаның өрбуін, әсіресе сол сәттегі ахуалды жалпы жоспарды жүзеге асыруға жұмыс істете аламыз.

Меніңше, шығарманың құрылымын түзудің жалпыға ортақ тәсілінде түбірлі қателік кеткен. Тақырып таңдағанда белгілі бір оқиғаға немесе әлдебір өзекті мәселеге жүгінеміз иә болмаса автор шығарманың желісін құрайтын әртүрлі оқиғаларды өзара байланыстыра келіп суреттеу, диалог немесе авторлық толғаныс тәрізді әдістерді қолдану арқылы фактілер мен әрекеттердің арасында бадырайып көрініп тұрған кеңістікті толтыра салады.

Өз басым әсерліліктен бастап қарастырар едім. Шығарманың сонылығын бір мезет естен шығармастан – оқырманның қызығуын туғызу үшін таптырмайтын әрі ап-анық көрініп тұрған ондай тәсілден кім бас тартсын – алдымен өз-өзіме: «оқырманның сезіміне, ойына, білім-білігіне (жалпы алғанда), жан жүйесіне әсер ете алатын тәсілдердің арасынан қайсысын таңдасам екен?» - деп сұрақ қоямын. Әсер етудің, біріншіден – жаңа, екіншіден – жарқын тәсілін таңдап алған соң оған қалай қол жеткізуге болады - фабула мен жалпы ахуал арқылы ма – бұл орайда қарапайым фабула мен әдеттен тыс ахуал қалыптастыру керек пе әлде, керісінше, фабуланы да, ахуалды да ерекше етіп құрайын ба деп ойланамын; содан кейін өз бойымнан, дұрысы, ішкі әлемімнен әлгі оқиғалар мен ахуалдың керекті әсерге қол жеткізуіме жағдай жасайтын үйлесімін табуға тырысамын.

Кез-келген әдебиетші қай туындысының да мінсіз болып шығуына мүмкіндік беретін үрдістерді егжей-тегжейлі зерттеп, сатылап тұрып саралайтын болса қандай ғажап шығармалар дүниеге келер еді деп жиі ойланамын. Ондай шығарма әлі күнге дейін неліктен жазылмағанын айта алмаймын, бәлкім бұған бәрінен бұрын автордың өзімшілдігі себепкер шығар. Қаламгерлердің көпшілігі, әсіресе ақындар өз туындыларын оқырмандардың автор әлдебір қол жетпес биік деңгейдегі ессіздікке ұрынып, соның салдарынан экстазға түсіп, найзағайдай жалт еткен түйсіктің әсерімен жазады екен деп ойлағанын ұнатады да жазу үрдісі қалай жүретінін, қараңғыда жол таба алмай түртінектеген ой-қиялы қалай былығып жатқанын және тым дөрекі екенін; автор мақсатына ең соңғы сәтте әрең жететінін; көкіректе пісіп-жетілген әсем қиялды жүзеге асыра алмай қиналып, ақыры қоя салатынын; ұзақ ізденістің жемісі деп тапқаны пайдалануға жарамай қалатынын; бір өшіріп, бір сызып әуреге түсетінін – қысқасы, әдеби сайқымазақтың қолындағы құралдардың жүзден тоқсан тоғызын құрайтын декорацияларды ауыстыруға қажетті дөңгелектер мен тісті берілістерді, басқа да тетіктерді, табан тірер баспалдақ пен еденнің астындағы бөлмеге түсетін қуыстардың қақпақтарын, тауықтың қауырсынын, опа-далап пен бояуларды оқырмандар көріп қояды-ау деген ойдан-ақ тұла бойы түршігіп, зәресі ұшып кетеді.

Екінші жағынан, белгіленген мақсатқа жетер жолдағы әр қадамын мұқият қадағалап отыратын авторлар сирек кездесетінін де мойындау керек. Идея атаулының бәрі дерлік кенеттен ойыңа келеді, оны көп ойланып жатпастан іске асырасың да сол сәтте-ақ ұмытып кетесің.

Ал мен өз ісімді әлдебір тылсым құпияға толы етіп көрсеткім келмейді, шығармаларымның қайсысын қалай жазғанымды кез-келген уақытта жадымда жаңғырта аламын; өз шығармамды өзім талдағаннан немесе оны қалай жазғанымды баяндап бергеннен өзіме де, талдағалы отырған туындыма да ешқандай нақты немесе басқаша пайдасы тимейтіндіктен шығармаларымды жазған кездегі modus operandi (жұмыс тәсілі – лат.) деп аталатын үрдісті жұртшылықтың алдына жайып салғаным үшін ешкім айыптай қоймас. Бұл үшін өзімнің ең танымал туындым «Қарғаны» таңдап алдым. Ондағы мақсат - шығарманы жазған кездегі бірде-бір мезет кездейсоқтыққа немесе ішкі түйсікке жатпайтынын дәлелдеп беру және бұл жұмысты сатылап тұрып, математикалық есепті шешкендей дәлдікпен әрі қатаң тәртіппен орындап шыққанымды көрсету ғана.

Осы өлеңге per se (нақты өзі - лат.) еш қатысы болмағандықтан оқырманның да, сыншылардың да талғамына сай келетін өлең жазайын деген ниетімді оятқан себепке немесе қажеттілікке тоқталмай-ақ қояйын.

Сонымен, әуелі ниеттен бастайық.

Ең алдымен басыңа шығарманың көлемі туралы ой келеді. Қандай да бір әдеби шығарма тым ұзақ болғандықтан бір отырғанда оқып шыға алмасаң әсерленудің тұтастығын қамтамасыз ететін аса маңызды әсер ету тәсілінен бас тартасың, одан басқа амалың қалмайды; өйткені шығарманы бөліп оқығанда күнделікті шаруалар килігіп кетеді де әсерленудің тұтастығы айдалада қалады. Бірақ ceteris paribus (алғышарттар бірдей болса - лат.) қандай ақын өз жоспарын жүзеге асыруға мүмкіндік беретін жәйттерден бас тартушы еді, бұл жерде жоғалтқаныңнан еш кем түспейтін қандай пайда бар – соны қарастыру керек. Бірден айтып қояйын – ондай ештеңе жоқ. Көлемді поэма деп жүргеніміз іс жүзінде бірнеше қысқа өлеңнің тіркесіп келуі ғана, басқаша айтқанда, қысқаша поэтикалық әсерлердің жиынтығы. Өлеңді өлең ететін - адамның жанын толқыту, сөйтіп оны асқақтата түсу; ал физиканың заңдылығы бойынша кез-келген толқын қысқа болады, ұзаққа созылмайды. «Жоғалған жұмақтың» (Джон Милтонның 12 томдық дастаны – ауд.) ең кемі тең жартысы проза, поэтикалық толқу мен толқыныстың басылуы кезектесіп отырады, сондықтан шығарма аса маңызды көркемдік элементтен – тұтастықтан айырылып қалған немесе әсері бәсеңдеп кеткен.

Сөйтіп әдеби шығарма атаулының көлеміне белгілі бір шек қойылатынына көз жеткіземіз – олардың бәрі бір отырғанда оқып шығатындай болуы керек – «Робинзон Крузо» секілді (тұтастықты қажет етпейтін) прозалық шығармалардың кейбір түрлері үшін ондай тиімділік керек болмауы мүмкін, бірақ өлең жазғанда ондай құрбандыққа бара алмайсың. Осыны ескергенде өлеңнің көлемінен оның артықшылығына, басқаша айтқанда, өлеңді оқығаннан туған толқуға яғни оқырманның жан дүниесі биіктей түсуіне, тағы да басқаша айтсақ, шынайы поэтикалық әсер етудің деңгейіне қатысты математикалық өлшемді есептеп шығаруға болады; өйткені ойға алған әсерліліктің қуаты қысқалыққа тікелей байланысты; әрине, оқырманға қандай да бір деңгейде әсер ету үшін азды-көпті ұзақтық та керек екені түсінікті.

Осы тұжырымдарды және жан толқыту деңгейі оқырман талғамынан тым биіктеп кетпеуін де, сыншының талғамынан төмен болмауын да көздей отырып, жазылатын өлеңнің көлемі қандай болатынын есептеп шығардым: жүз жолдай болуға тиіс. Ақтық көлемі жүз сегіз жол болды.

Содан кейін әсер ету деңгейін анықтауға тырыстым; ескерте кетейін, жазу барысында бұл өлеңнің барша оқырмандарға арналатынын үнемі жадымда ұстап отырдым. Өзім үнемі айтып жүретін, поэзияға қатысты алғанда дәлелдеуді қажет етпейтін аксиома - поэзияда жалғыз-ақ заң бар, ол – көркемдік деген ойымды дәлелдей бастасам болды, өлеңді жазудағы мақсатымнан ауытқып кетер едім. Дегенмен осы ереженің шынайы мағынасын анықтай түсу үшін айта кетейін, әйтпесе кейбір достарым оны бұрмалап түсіндіргісі келетін сияқты. Меніңше, бір мезгілде неғұрлым толық, мейлінше асқақ, барынша таза рахаттану сезімі көркемдікке сүйсінген сәтте ғана оянады. Көркемдік туралы әңгіме қозғалғанда мәселе оның сапасында емес, әсерлілігінде; қысқасы, мақаланың басында айтқанымдай, бар гәп «көркемдікке» сүйсіну арқылы жүректің де емес, ақыл-ойдың да емес, адамның жан дүниесінің толықтай әрі тап-таза рахатқа бөленуінде. Поэзиядағы көркемдікті өз басым ап-анық көрініп тұрған өнер заңы арқылы анықтаймын - әсерлілік тікелей соған жетелейтін себептерден туындауға тиіс, алға қойған мақсатыңа жету үшін соған неғұрлым қолайлы құралдарды пайдалану керек; жоғарыда айтылған адамның жан дүниесін асқақтатуға өлең арқылы қол жеткізу оңайырақ екенін жоққа шығаратындай ешкім ақылынан адаса қоймаған болар. Егер мақсат - ақиқатқа жету немесе ақыл-ойдың сұранысын қанағаттандыру яғни жүректің құштарлығы мен толқуын ояту болса белгілі бір деңгейде оны поэзия арқылы да істеуге болады, бірақ проза арқылы қол жеткізу әлдеқайда оңайға түседі. Өйткені ақиқат дәлдікті талап етеді, ал құштарлық сұрықсызға да құмарта береді (шынайы құштарлықты бастан кешкендер түсінеді мені), бұл дегеніңіз, алдында айтқанымдай, жанның толқуына немесе асқақтықтан ләззат алуға жетелейтін көркемдіктің қас жауы болар еді. Бірақ осыған қарап құштарлық пен ақиқатты өлеңге кірістірмеу керек деген қорытынды шығаруға болмайды, оларды тиімділікпен пайдаланған жөн, сонда олар музыкадағы диссонанс тәрізді кереғарлықтың үйлесімі арқылы шығарманың жалпы әсерін күшейтіп, айқындай түседі; шынайы суреткер оларды әрқашан, біріншіден – бәсеңдетіп, басты мақсатқа қызмет ететіндей қылады, екіншіден – мүмкіндігінше өлеңдегі ахуалды да, мән-мағынаны да құрайтын көркемдікке бағындырып қояды.

Сонымен, көркемдікті басты нысана етіп белгілеп алған соң келесі міндет соны барынша ашып көрсететін екпін мен сарынды таңдауға келіп тіреледі, бұл орайда мен бұрынғы тәжірибеме сүйене отырып мұңлы сарынға тоқтадым. Көркемдіктің қай түрінің де жоғары деңгейі әсершіл адамды көзінен жас шығатындай етіп тебірентіп жібереді. Демек поэтикалық әуендердің арасындағы ең әсерлісі мұңлы сарын екені сөзсіз.

Сөйтіп көлемін, тақырыбын және сарынын белгілеп алдым да индукция тәсілімен өлеңнің түзілімін ұстап тұратын өзек әрі бүкіл құрылымды қозғалысқа келтіре алатын тетік ретінде көркемдік тұрғысынан неғұрлым өткір мәселе табуым керек болды. Бұрыннан белгілі көркемдік әсерлерді, театрдың тілімен айтқанда, әдістерді мұқият саралай келіп, рефренге (қайырмасы) тең келетін әмбебап тәсіл жоқтығына көз жеткіздім. Оның артықшылығын дәлелдеудің де, сараптама жасаудың да қажеті жоқ, мұны түсіну үшін оның әмбебап қолданылатынын білсеңіз жетіп жатыр. Дегенмен оны әлі де жетілдіре түсуге бола ма – соны білгім келіп бұл тәсілді тереңірек қарастырдым да оның күні бүгінге дейін қарабайыр күйде қалып отырғанын ұқтым. Рефренді немесе өлеңнің қайырмасын әдетте лирикалық өлеңдерде қолданады және мағынасы да, айтылуы да бірдей болып қала береді. Ол тек шендестіру, қайталау арқылы әсер етеді. Мен оны өзгертіп, әсерін күшейте түсуге ұйғардым, айтылуын сол күйі қалдырып, мағынасын түрлендірмекпін: басқаша айтқанда, рефренді сол күйінде қалдырып, әр жолы өзгеше мағына жүктеймін, сол арқылы жаңаша әсер етуге тырысамын.

Осы міндеттерді белгілеп алдым да енді өзім қолданбақ болған рефреннің сипаты туралы ойлана бастадым. Әр жолы жаңа мағына үстейтіндіктен рефреннің өзі қысқа болуға тиіс, ұзын-шұбақ сөзді мағыналық тұрғыдан түрлендіру қиынға түседі. Қайырма неғұрлым ұзақ болса, оны түрлендіру соғұрлым қиын болатыны түсінікті шығар. Сондықтан рефрен бір ғана сөзден тұрғаны дұрыс деп шештім.

Енді оның қандай сөз екенін анықтап алу керек. Рефренді қолдансаң өлеңнің әр шумағын сонымен қайырып отырасың. Әсері күштірек болуы үшін ол неғұрлым анық әрі созылыңқы айтылып, басқа сөздерден ерекшеленіп тұруға тиіс; сондықтан созып айтуға қолайлы «о» дауысты дыбысын және сонымен қатар тұрғанда анығырақ естілетін «р» дауыссызын таңдадым.

Рефреннің қалай естілуге тиіс екенін анықтап алған соң құрамында осы дыбыстар кездесетін, сонымен қатар, өлеңнің басты сарыны ретінде таңдалған мұңлы сөзді табу ғана қалды. Ондайды іздегенде «nevermore» (енді қайтып ешқашан - ағылшынша) деген сөзді аттап өту мүмкін емес. Ойыма алғаш келгені де сол болатын.

Одан әрі «nevermore» деген сөзді үнемі қайталап отыру үшін себеп табу керек болды. Сөйтіп бастамай жатып қиындыққа тап болдым - бір сөзді қайталай берудің қаншалықты көкейге қонатыны жайында ойлана келіп, бұл сөзді айтатын адам ақылынан адасқан біреу болмаса есі дұрыс адам бір сөзді қайталай бермесе керек деген тұжырым жасауға тура келді. Демек ол адам емес, кейбір сөздерді айта алатын санасыз мақұлық болуға тиіс; алдымен ойыма тотықұс оралды, бірақ оны адамның сөздерін айту тұрғысынан одан еш кем түспейтін әрі таңдап алынған сарынға көбірек сай келетін қарға сол сәтте-ақ ығыстырып шығарды.

Сөйтіп мұңлы сарында жазылған шамамен жүз жолдай өлеңнің әр шумағынан кейін «nevermore» деген бір ғана сөзді қайталай беретін қарғаны көз алдыма елестеттім. Алға қойған мақсатымды – барлық жағынан мінсіздікке немесе кемелдікке қол жеткізуге тиіс екенімді бір мезет ойымнан шығармастан өз-өзіме сұрақ қойдым: «Жалпы адамзат қауымындағы ұғым-түсінік атаулының арасындағы ең мұңлы жәйт не өзі?» Жауабы біреу  – «Өлім». «Олай болса осы ең мұңлы жәйтті қандай жағдайда өлеңге арқау ете аламыз?» Бұл сұрақтың жауабы да жоғарыда едәуір тәптіштеп түсіндірген ережелерімнен туындайды: «өлімнің өзі көркемдікпен тығыз байланысып жатса ғана; олай болса әлемдегі ең қуатты поэтикалық сілкініс - ғашығыңның өмірден өтуі, бұған күмәніңіз болмасын; ал қайғыдан қан жұтып, артында қалған қосағының аузынан шыққан жоқтаудың поэтикалық қуаты да сұрапыл боларына қалай күмән келтіресің?»

Енді маған марқұм болған сүйіктісін жоқтаған ғашық жігіт пен «nevermore» деген сөзді қайталаудан жалықпайтын Қарғаны өлеңге қосып, екеуін мінсіз ұштастыру ғана қалды. Осы сөзді қайталаған сайын әр жолы мәні өзгеріп отырады; бұған қол жеткізудің жалғыз-ақ амалы бар – Қарға әлгі сөзді ғашық жігіттің қойған сұрағына жауап ретінде қайталауға тиіс. Осы жерде өзім ойлаған әсерге - мағыналық әралуандыққа қол жеткізуге мүмкіндік туатынын көрдім. Жігіттің Қарғадан «nevermore» деген жауап алатын алғашқы сұрағы күнде айтыла беретін үйреншікті сұрақ болады, екінші сұрақ одан да мәнсіз, үшіншісінің мүлдем мәні жоқ, сөйтіп жалғаса береді де кенет әуелгі сүлесоқ күйден осы сөздің мұңдылығына және қайталана бергеніне таңданып, серпілгендей болған сорлы ғашықтың есіне осы сөзді айтып тұрған құстың халық арасында жақсы аталмайтыны түсіп, соқыр сенімі оянады да енді мағынасы жағынан мүлде бөлек, өзінің де жанын ауыртатын сұрақтарды қоя бастайды – бұл сұрақтарды ол, бір жағынан, соқыр сенімге бой алдырғандықтан, екінші жағынан, ашынудың шегіне жетіп, өзін-өзі азаптаудан көңілі тыншитын күйге түскендіктен қойып тұр; осы бір жұмбақ құстың тылсым сырлы көріпкелдігі бар екеніне немесе оның дүлей күштерге қызмет ететініне сенгендіктен емес (жаттап алған бір ғана сөзді қайталаудан басқаны білмейтін қолда өскен құс екенін түсінді), әр сұрағына да «nevermore» деген жауап қайтарарын біле тұра жан қиналысынан ләззат алу үшін қойып тұр, өйткені жаны қиналған сайын рахаттана түседі. Сөйтіп өлеңнің түзілімін жасау барысында тап болған, дұрысы, соның өзінен туындайтын осы мүмкіндікті көрген соң шығарманың шарықтау шегін немесе қорытынды сұрақты белгілеп алдым - «nevermore» деген сөз бұл сұраққа берілген түпкілікті жауап болады; ал сұрақтың өзі адамның басына түсуі мүмкін қайғы-қасірет атаулының ең ауырын туындата алатындай болуға тиіс.

Өлең сөйтіп аяқ жағынан басталды, шынайы өнер туындыларының бәрі солай басталады; сондықтан алдын-ала ойланып, құрған жоспарым осы жерге жеткенде ғана қолыма қалам алып, мына шумақты жаздым:

 

           «Сен – тозақтың елесі, әлде жердің жынысың,

Сен – әулие, сөйлеші, – дедім, – мына мен үшін.

Табамын ба мен оны аңыз жұмақ төрінен,

Танимын ба мен оны хор қызындай өңінен?

Құдай хоры «Ленора» деп атаса, дөп басам!».

Қарға тағы қарқ етті: «Ешқашан».

 

Бұл шумақты мен, біріншіден, шығарманың шарықтау шегін белгілеп алып, содан кейін ғашық жігіттің сұрақтарының байыптылығы мен маңыздылығы біртіндеп арта беретіндей ету үшін; екіншіден, өлеңнің өлшемін, ырғағын, ұзақтығын және өлең жолдарының шумақта орналасуын мейлінше дәлірек реттеп алып, алдыңғы шумақтарды қоюлығы мен ширығуына қарап орналастыру үшін жаздым, ол шумақтардың ешқайсысы шығарманың шарықтау шегі бейнеленген шумақтағы ырғақтық әсерді басып кетпеуге тиіс. Әсері күшті шумақтарды әрі қарай жаза беретін болсам, шарықтау шегінің әсерінен асып түспеуі үшін оларды ойланбастан әлсіретуге де дайынмын.

Осы жерде өлеңнің техникасы туралы бірер сөз қоса кетейін. Менің алғашқы мақсатым, әдеттегідей, ерекше де соны шығарма туғызу болатын. Өлең жазғанда осыған мән бермеу – әлемдегі ең түсініксіз жәйттердің бірі. Өлеңнің өлшемінің өзі оны түрлендіруге жол бермейтінін ескере отырып, оны тек ырғақ пен шумақ тұрғысынан ғана түрлендіруге болатынын, оның мың сан тәсілі бар екенін ұмытпау керек; соған қарамастан ғасырлар бойы бірде-бір ақын сонылығымен ерекшеленетін шығарма тудырмақ түгіл ондайды ойламапты да.

Мәселе мынада, тумысы бөлек кемеңгерлерді қоспағанда, сонылық деген, кейбіреулер айтып жүргендей, шабыттың немесе түйсіктің жемісі емес. Оны табу үшін әуелі іздеу керек, жалпы сонылық, жаңашылдық дегеннің өзі адамның ең ізгі қасиеттерінің бірі, оған қол жеткізу үшін тапқырлықпен қатар қажетсіз нәрселерден түгел бас тартып, ондайға ұрынып қалмауды мұқият қадағалап отыратын кірпияздық қажет.

Әрине, «Қарғаның» өлшемі жағынан да, көлемі жағынан да соны дүние туғыза қойған жоқпын. Бірінші жол - хорей; екіншісі – ашық және тұйық буынмен аяқталатын сегіз бунақты хорей (соңғысы – екінші, төртінші және бесінші жолдарда келтірілген), алтыншы жол – тұйық буынмен аяқталатын төрт бунақты хорей. Қарапайым тілмен айтқанда, барлық жерде қолданыла беретін, екпіні бірінші буынға түсетін өлең жолдары (хорей) ғана; бірінші жол осындай сегіз бунақтан тұрады; екінші жол да сондай, бірақ онда екпін түспейтін соңғы буын айтылмайды; үшінші жол да сегіз бунақтан тұрады; төртінші жол да екінші жол сияқты - екпін түспейтін соңғы буын айтылмайды; бесінші жол да сондай; алтыншы жол төрт бунақтан тұрады, екпін түспейтін соңғы буын айтылмайды. (Автор өлеңнің ағылшынша нұсқасын талдап отыр – ауд.) Жеке-жеке алғанда осы жолдардың қай-қайсысы да баяғыдан бері қолданылып келеді, «Қарғаның» сонылығы олардың бірігуінен түзілген шумақта жатыр, бұрын ондай ештеңе болған емес. Осы ұштастықтың әсері күшті болуына ырғақ пен аллитерацияны (дауыссыз дыбыстардың қайталануы) кеңінен қолдану арқылы туындайтын, бұрын қолданылмаған жаңа әдістердің де септігі тиді.

Қарастыра кететін тағы бір жәйт – ғашық жігіттің Қарғамен жолығуының алғышарты, ең алдымен, іс-әрекет өтетін орын. Бұл үшін ең қолайлысы орман немесе дала болар еді, бірақ мен оқшауланған көріністі бейнелеу үшін жабық кеңістіктен артық ештеңе жоқ деп ойлаймын; суреттің жақтауы тәрізді ғой. Ондай шекара назар аудартпай қоймайды, бұған дау жоқ және оқиғаға басқа ештеңе араласып кетпеуін қамтамасыз етеді.

Сондықтан ғашық жігітті сүйіктісі екеуі талай-талай сыр шертіскен бөлмеде қалдырғанды жөн көрдім. Бөлме әсем жабдықталған болуға тиіс, өйткені, жоғарыда айтқанымдай, поэзияның басты нысанасы көркемдік пен сұлулық қана.

Іс-әрекет өтетін орынды таңдаған соң оған құсты кіргізу керек, әрине, ол терезеден кіреді. Ғашық жігіт құстың қанаты терезенің сыртқы қоршауына тиіп сартылдағанын біреу есік қағып тұр деп ойлап қалады, бұл оқырманның қызығуын оятуға тиіс, ал оның жанама әсері - жігіт есікті ашып қарағанда түн қараңғысынан басқа ештеңе көрмей, марқұм болған ғашығының аруағы келіп тұрған жоқ па деп күмәндана бастайды.

Түн боранды болады – біріншіден, Қарға бораннан тығылатын пана іздейді, екіншіден, үйдің ішіндегі тыныштыққа кереғар жағдай туғызу керек.

Құсты Палладаның кеудесі бедерленген мүсінге қондырдым, сөйтіп ақ мәрмәр мен қап-қара құстың арасында тағы бір кереғарлық пайда болды – мүсінді құстың өзі есіме салды; Палладаға ғашық жігіттің білімді екенін көрсету үшін әрі «Паллада» деген сөздің өзі әдемі естілгендіктен тоқтадым.

Шамамен өлеңнің орта тұсында оқырманға әсер етуді күшейте түсу мақсатында тағы да кереғарлыққа жүгіндім. Мысалы, Қарғаның бөлмеге алғаш кіруі фантастикалық сипат алып, әлдебір жайсыздық сезімін туғызады:

 

            Өзі сондай тәкаппар, өзі батыл, айбатты,

Мырзаларша мардымсып, өзін сонша сайлапты.

 

            Келесі екі шумақта бұл әсер күшейе түседі:

 

            Көңілсіздеу көзіммен оған сынай қарадым,

Түр-тұрпаты тамаша – сүйсініп-ақ барамын.

«Өзің осы күйіңде-ақ ер серіден аумайсың,

Түн-түнектің елінде шатырыңда аунайсың!

Сені кім деп атайды? – дедім, - Болмас, айтпасаң».

Қарға сонда қарқ етті: «Ешқашан».

 

Бұл сөзіне таң қалдым, естігенім – тым анық,

«Ешқашан» деп аталған – есім емес ұғарлық.

Бұның өзі неткен жан, әлде өмірден өткен жан,

Ақ бюстің үстіне нығарланып кеп қонған –

Қара қарға тоң-торыс – ескі елестей жоққа тән,

Есімі оның – «Ешқашан».

            Сөйтіп шығарманың шешіміне жақындай түстім де тылсым сырға меңзеуді тоқтатып, келесі шумақта байсалды сарынға ойыстым:

            Атын қайта мәлімдеп, қарқ етті де тыншыды... - деп жалғаса береді.

Содан бастап ғашық жігіт әжуаны қойып, Қарғаның бойынан тылсым сыр көрмек болуды доғарады. Енді оны «Сұм да тұнжыр, паң қарға» деп атап, «Жанарында жанған от балгер құсқа қадалдым» деп сипатталатын көзқарасын сезіне бастайды. Жігіттің ойы мен қиялы өзгерген соң оқырманның да көзқарасы өзгереді, сөйтіп шығарманың шешімі жақындай түседі.

            Ғашық жігіттің о дүниеде сүйгеніме жолығамын ба деген соңғы сұрағына Қарғаның «ешқашан» деп жауап беруі шығарманың шешімі болғандықтан өлең де осымен аяқталды деуге болар еді. Әзірше бәрі шындыққа сәйкес, бәрін түсіндіруге болады. Бір ғана «ешқашан» деген сөзді жаттап алған Қарға қожайынынан қашып кетіп, боранды түнде әлі жарығы өше қоймаған үйдің терезесінен кіруге тырысады, ал үйде көзі кітапта болғанымен, ойы өмірден өткен сұлуының төңірегінде жүрген ғашық жігіт қана бар. Даладан сартылдаған дыбыс естіген жігіт терезені ашқанда бір құс ұшып кіріп, есіктің үстіңгі жағына бекітілген мүсінге барып қонады; жігіт бұған таң қалып, қарғаның сыртқы кейпін қызықтап, жауап күтпесе де атың кім деп сұрайды. Қарға бар білетінін айтады – «ешқашан», бұл сөз сорлы ғашықтың жүрегіндегі мұң-шерін дөп басады да енді ол осы оқиғаға байланысты туындаған ойларын дауыстап айта бастайды, жауап ретінде құс та «ешқашан» деп қайталай береді, жігіт бұрынғыдан бетер таң қалады. Мәселе неде екенін жігіт түсініп тұр, бірақ, жоғарыда айтқанымдай, өзін-өзі азаптаудан ләззат алатындықтан, екінші жағынан, соқыр сенімге беріліп, «ешқашан» деген жауапты есту үшін қайғы-қасіретін бұрынғыдан да ауырлата түсетіндей сұрақтарды бірінен соң бірін қоя бастайды. Жігіт сөйтіп өзін-өзі қинаудың шырқау шегіне жеткенде шығарма аяқталады, өйткені шынайылықтың шегінен шығып кетуге болмайды ғой.

   Алайда осылай аяқталған шығарма қаншама шеберлікпен жазылса да немесе қат-қабат оқиғалар арқылы берілсе де бәрібір қасаң әрі қатқыл болып шығар еді, шын суреткер ондайдан бойын аулақ салуға тиіс. Екі нәрсені ешқашан ұмытпау керек: бірінші – белгілі бір деңгейде күрделілік, дұрысы, жымы білінбестей нәзіктік болғаны жөн; екінші – сол деңгейдегі ишара, жазылған жәйттің астарында жатқан, оңайлықпен сезіле бермейтін жасырын ой болсын – шығарма сонда ғана шыңына жетеді. Бұл екеуінің соңғысы өнер туындысына көбінесе өзіміз идеалмен шатастыра беретін толыққандылық береді. Ишараны ашық түсіндіру, астарлы ойды ашып айту трансценденталды поэзияны прозаға (оның да ең қарабайыр түріне) айналдырып жібереді.

Осы пікірді ұстана отырып, өлеңге тағы екі жол қостым, ондағы астарлы ишара алдыңғы айтылған ойларға айырықша мағына үстейді. Шығарманың шынайы мағынасын осы екі жол ұғындырып тұр:

            Тыныштық бер! Кет! Жоғал! Болды маңды баспасаң!».

Қарға тағы қарқ етті: «Ешқашан».

«Тыныштық бер! Кет! Жоғал!» деген сөздерді өлеңдегі алғашқы метафора деуге болады. «Ешқашан» деген сөзбен бірге олар да алдыңғы айтылғанның бәрінен қандай қорытынды шығаруға болатынын түйіндеуге жетелейді. Оқырман Қарғаны жазмыштың рәмізі ретінде қарастыру керектігін ұғына бастайды, тек соңғы шумақтың ақырғы жолында ғана оның жай құс емес, қайғы-қасіреттің естен кетпес рәмізі екені анық білінеді:

            Содан бері әлі отыр қара Қарға қозғалмай.

Үстіндегі есіктің бюсті жаулап алғандай,

Ібілістің көзіндей зәрлі, кәрлі жанары,

Көлеңкесі кілемнің үстін жаншып барады.

Жанымды да жаншуда, бұл – тек жапам, тек қапам,

Кетпес енді ол ешқашан!

 

(Өлеңді қазақ тіліне Әбубәкір Қайран аударды, толық нұсқасын кейінірек басқа ақындардың аудармаларымен бірге жарияламақпыз. Бұл – ақындар жарысы, өнер сайысы, аударма бәйгесі. Баршаңызды осы аламан жарысқа қатысып, шеберлік сынасуға шақырамыз. Іске сәт, достар!)

 

THE RAVEN  (1845)

 

Once upon a midnight dreary, while I pondered, weak and weary,

Over many a quaint and curious volume of forgotten lore –

While I nodded, nearly napping, suddenly there came a tapping,

As of some one gently rapping, rapping at my chamber door –

"Tis some visiter", I muttered, "tapping at my chamber door –

Only this and nothing more".

.........................................................................................

 

"Be that word our sign of parting, bird or fiend!" I shrieked,upstarting –

"Get thee back into the tempest and the Night's Plutonian shore!

Leave no black plume as a token of that lie thy soul hath spoken!

Leave my loneliness unbroken! – quit the bust above my door!

Take thy beak from out my heart, and take thy form from off mydoor!"

Quoth the Raven "Nevermore".

 

And the Raven, never flitting, still is sitting, still is sitting

On the pallid bust of Pallas just above my chamber door;

And his eyes have all the seeming of a demon's that is dreaming,

And the lamp-light o'er him streaming throws his shadow on thefloor;

And my soul from out that shadow that lies floating on the floor

Shall be lifted – nevermore!

 

Эдгар Аллан По

ВОРОН

(Перевод Владимира Жаботинского). (1880-1940).

 

Как-то в полночь, утомленный, я забылся, полусонный,

Над таинственным значеньем фолианта одного;

Я дремал, и все молчало… Что-то тихо прозвучало —

Что-то тихо застучало у порога моего.

Я подумал: «То стучится гость у входа моего —

Гость, и больше ничего».

 

Помню все, как это было: мрак — декабрь — ненастье выло —

Гас очаг мой — так уныло падал отблеск от него…

Не светало… Что за муки! Не могла мне глубь науки

Дать забвенье о разлуке с девой сердца моего, —

О Леноре, взятой в Небо прочь из дома моего, —

Не оставив ничего…

 

Шелест шелка, шум и шорох в мягких пурпуровых шторах —

Чуткой, жуткой, странной дрожью проникал меня всего;

И, смиряя страх минутный, я шепнул в тревоге смутной:

«То стучится бесприютный гость у входа моего —

Поздний путник там стучится у порога моего —

Гость, и больше ничего».

 

Стихло сердце понемногу. Я направился к порогу,

Восклицая: «Вы простите — я промедлил оттого,

Что дремал в унылой скуке — и проснулся лишь при стуке,

При неясном, легком звуке у порога моего». —

И широко распахнул я дверь жилища моего —

Мрак, и больше ничего.

 

Мрак бездонный озирая, там стоял я, замирая

В ощущеньях, человеку незнакомых до того;

Но царила тьма сурово средь безмолвия ночного,

И единственное слово чуть прорезало его —

Зов: «Ленора…» — Только эхо повторило мне его —

Эхо, больше ничего…

 

И, смущенный непонятно, я лишь шаг ступил обратно —

Снова стук — уже слышнее, чем звучал он до того.

Я промолвил: «Что дрожу я? Ветер ставни рвет, бушуя, —

Наконец-то разрешу я, в чем здесь скрыто волшебство —

Это ставень, это буря: весь секрет и волшебство —

Вихрь, и больше ничего».

 

Я толкнул окно, и рама подалась, и плавно, прямо

Вышел статный, древний Ворон — старой сказки божество;

Без поклона, смело, гордо, он прошел легко и твердо, —

Воспарил, с осанкой лорда, к верху входа моего

И вверху, на бюст Паллады, у порога моего

Сел — и больше ничего.

 

Оглядев его пытливо, сквозь печаль мою тоскливо

Улыбнулся я, — так важен был и вид его, и взор:

«Ты без рыцарского знака — смотришь рыцарем, однако,

Сын страны, где в царстве Мрака Ночь раскинула шатер!

Как зовут тебя в том царстве, где стоит Ее шатер?»

Каркнул Ворон: «Nevermore».

 

Изумился я сначала: слово ясно прозвучало,

Как удар, — но что за имя «Никогда»? И до сих пор

Был ли смертный в мире целом, в чьем жилище опустелом

Над дверьми, на бюсте белом, словно призрак древних пор,

Сел бы важный, мрачный, хмурый, черный Ворон древних пор

И назвался «Nevermore»?

 

Но, прокаркав это слово, вновь молчал уж он сурово,

Точно в нем излил всю душу, вновь замкнул ее затвор.

Он сидел легко и статно — и шепнул я еле внятно:

«Завтра утром невозвратно улетит он на простор —

Как друзья — как все надежды, улетит он на простор…»

Каркнул Ворон: «Nevermore».

 

Содрогнулся я при этом, поражен таким ответом,

И сказал ему: «Наверно, господин твой с давних пор

Беспощадно и жестоко был постигнут гневом Рока

И отчаялся глубоко и, судьбе своей в укор,

Затвердил, как песню скорби, этот горестный укор —

Этот возглас: «Nevermore…»

 

И, вперяя взор пытливый, я с улыбкою тоскливой

Опустился тихо в кресла, дал мечте своей простор

И на бархатные складки я поник, ища разгадки, —

Что сказал он, мрачный, гадкий, гордый Ворон древних пор, —

Что хотел сказать зловещий, хмурый Ворон древних пор

Этим скорбным «Nevermore…»

 

Я сидел, объятый думой, неподвижный и угрюмый,

И смотрел в его горящий, пепелящий душу взор;

Мысль одна сменялась новой, — в креслах замер я суровый,

А на бархат их лиловый лампа свет лила в упор, —

Ах, на бархат их лиловый, озаренный так в упор,

Ей не сесть уж — nevermore!

 

Чу!.. провеяли незримо, словно крылья серафима —

Звон кадила — благовонья — шелест ног о мой ковер:

«Это Небо за моленья шлет мне чашу исцеленья,

Благо мира и забвенья мне даруя с этих пор!

Дай! — я выпью, и Ленору позабуду с этих пор!»

Каркнул Ворон: «Nevermore».

 

«Адский дух иль тварь земная, — произнес я, замирая, —

Ты — пророк. И раз уж Дьявол или вихрей буйный спор

Занесли тебя, крылатый, в дом мой, ужасом объятый,

В этот дом, куда проклятый Рок обрушил свой топор, —

Говори: пройдет ли рана, что нанес его топор?»

Каркнул Ворон: «Nevermore».

 

«Адский дух иль тварь земная, — повторил я, замирая, —

Ты — пророк. Во имя Неба, — говори: превыше гор,

Там, где Рай наш легендарный, — там найду ль я, благодарный,

Душу девы лучезарной, взятой Богом в Божий хор, —

Душу той, кого Ленорой именует Божий хор?»

Каркнул Ворон: «Nevermore».

 

«Если так, то вон, Нечистый! В царство Ночи вновь умчись ты.

Гневно крикнул я, вставая: «Этот черный твой убор

Для меня в моей кручине стал эмблемой лжи отныне, —

Дай мне снова быть в пустыне! Прочь! Верни душе простор!

Не терзай, не рви мне сердца, прочь, умчися на простор!»

Каркнул Ворон: «Nevermore».

 

И сидит, сидит с тех пор он, неподвижный черный Ворон,

Над дверьми, на белом бюсте, — там сидит он до сих пор,

Злыми взорами блистая, — верно, так глядит, мечтая,

Демон, — тень его густая грузно пала на ковер —

И душе из этой тени, что ложится на ковер,

Не подняться — nevermore!

                                   

 (Перевод Константина Бальмонта, 1894 г.)

 

 

Как-то в полночь, в час угрюмый, полный тягостною думой,

Над старинными томами я склонялся в полусне,

Грезам странным отдавался, — вдруг неясный звук раздался,

Будто кто-то постучался — постучался в дверь ко мне.

«Это, верно, — прошептал я, — гость в полночной тишине,

Гость стучится в дверь ко мне».

 

Ясно помню… Ожиданье… Поздней осени рыданья…

И в камине очертанья тускло тлеющих углей…

О, как жаждал я рассвета, как я тщетно ждал ответа

На страданье без привета, на вопрос о ней, о ней —

О Леноре, что блистала ярче всех земных огней, —

О светиле прежних дней.

 

И завес пурпурных трепет издавал как будто лепет,

Трепет, лепет, наполнявший темным чувством сердце мне.

Непонятный страх смиряя, встал я с места, повторяя:

«Это только гость, блуждая, постучался в дверь ко мне,

Поздний гость приюта просит в полуночной тишине —

Гость стучится в дверь ко мне».

 

«Подавив свои сомненья, победивши опасенья,

Я сказал: «Не осудите замедленья моего!

Этой полночью ненастной я вздремнул, — и стук неясный

Слишком тих был, стук неясный, — и не слышал я его,

Я не слышал…» — тут раскрыл я дверь жилища моего:

Тьма — и больше ничего.

 

Взор застыл, во тьме стесненный, и стоял я изумленный,

Снам отдавшись, недоступным на земле ни для кого;

Но как прежде ночь молчала, тьма душе не отвечала,

Лишь — «Ленора!» — прозвучало имя солнца моего, —

Это я шепнул, и эхо повторило вновь его, —

Эхо, больше ничего.

 

Вновь я в комнату вернулся — обернулся — содрогнулся, —

Стук раздался, но слышнее, чем звучал он до того.

«Верно, что-нибудь сломилось, что-нибудь пошевелилось,

Там, за ставнями, забилось у окошка моего,

Это — ветер, — усмирю я трепет сердца моего, —

Ветер — больше ничего».

 

Я толкнул окно с решеткой, — тотчас важною походкой

Из-за ставней вышел Ворон, гордый Ворон старых дней,

Не склонился он учтиво, но, как лорд, вошел спесиво

И, взмахнув крылом лениво, в пышной важности своей

Он взлетел на бюст Паллады, что над дверью был моей,

Он взлетел — и сел над ней.

 

От печали я очнулся и невольно усмехнулся,

Видя важность этой птицы, жившей долгие года.

«Твой хохол ощипан славно, и глядишь ты презабавно, —

Я промолвил, — но скажи мне: в царстве тьмы, где ночь всегда,

Как ты звался, гордый Ворон, там, где ночь царит всегда?»

Молвил Ворон: «Никогда».

 

Птица ясно отвечала, и хоть смысла было мало.

Подивился я всем сердцем на ответ ее тогда.

Да и кто не подивится, кто с такой мечтой сроднится,

Кто поверить согласится, чтобы где-нибудь, когда —

Сел над дверью говорящий без запинки, без труда

Ворон с кличкой: «Никогда».

 

И взирая так сурово, лишь одно твердил он слово,

Точно всю он душу вылил в этом слове «Никогда»,

И крылами не взмахнул он, и пером не шевельнул он, —

Я шепнул: «Друзья сокрылись вот уж многие года,

Завтра он меня покинет, как надежды, навсегда».

Ворон молвил: «Никогда».

 

Услыхав ответ удачный, вздрогнул я в тревоге мрачной.

«Верно, был он, — я подумал, — у того, чья жизнь — Беда,

У страдальца, чьи мученья возрастали, как теченье

Рек весной, чье отреченье от Надежды навсегда

В песне вылилось о счастьи, что, погибнув навсегда,

Вновь не вспыхнет никогда».

 

Но, от скорби отдыхая, улыбаясь и вздыхая,

Кресло я свое придвинул против Ворона тогда,

И, склонясь на бархат нежный, я фантазии безбрежной

Отдался душой мятежной: «Это — Ворон, Ворон, да.

Но о чем твердит зловещий этим черным «Никогда»,

Страшным криком: «Никогда».

 

Я сидел, догадок полный и задумчиво-безмолвный,

Взоры птицы жгли мне сердце, как огнистая звезда,

И с печалью запоздалой головой своей усталой

Я прильнул к подушке алой, и подумал я тогда:

Я — один, на бархат алый — та, кого любил всегда,

Не прильнет уж никогда.

 

Но постой: вокруг темнеет, и как будто кто-то веет, —

То с кадильницей небесной серафим пришел сюда?

В миг неясный упоенья я вскричал: «Прости, мученье,

Это бог послал забвенье о Леноре навсегда, —

Пей, о, пей скорей забвенье о Леноре навсегда!»

Каркнул Ворон: «Никогда».

 

И вскричал я в скорби страстной: «Птица ты — иль дух ужасный,

Искусителем ли послан, иль грозой прибит сюда, —

Ты пророк неустрашимый! В край печальный, нелюдимый,

В край, Тоскою одержимый, ты пришел ко мне сюда!

О, скажи, найду ль забвенье, — я молю, скажи, когда?»

Каркнул Ворон: «Никогда».

 

«Ты пророк, — вскричал я, — вещий! «Птица ты — иль дух зловещий,

Этим небом, что над нами, — богом, скрытым навсегда, —

Заклинаю, умоляя, мне сказать — в пределах Рая

Мне откроется ль святая, что средь ангелов всегда,

Та, которую Ленорой в небесах зовут всегда?»

Каркнул Ворон: «Никогда».

 

И воскликнул я, вставая: «Прочь отсюда, птица злая!

Ты из царства тьмы и бури, — уходи опять туда,

Не хочу я лжи позорной, лжи, как эти перья, черной,

Удались же, дух упорный! Быть хочу — один всегда!

Вынь свой жесткий клюв из сердца моего, где скорбь — всегда!»

Каркнул Ворон: «Никогда».

 

И сидит, сидит зловещий Ворон черный, Ворон вещий,

С бюста бледного Паллады не умчится никуда.

Он глядит, уединенный, точно Демон полусонный,

Свет струится, тень ложится, — на полу дрожит всегда.

И душа моя из тени, что волнуется всегда.

Не восстанет — никогда!

 

(О. Мазонка, дословный перевод)

 

Однажды в полуночной тоске, пока я размышлял, слабый и уставший

Над каждым старинным и увлекательным томом забытых знаний

Пока я кивал почти дремав, внезапно раздалось постукивание

Как будто кто-то легонько стучал, стучал в дверь моей комнаты

"Это какой-то гость" я пробормотал "постукивает в дверь моей комнаты -

Только это и ничего больше"

 

О, отчетливо я помню это было в ненастном декабре

И каждый отдельный угасающий уголек создавал своего призрака на полу

Нетерпеливо я желал завтра – понапрасну я искал занять

Из моих книжек утешения печали – печали по потерянной Леноре

По необычной и жизнерадостной деве кого ангелы зовут Ленорой

Безымянной здесь и впредь

 

И шелковое печальное неясное шуршание каждой пурпурной занавеси

Встревожило меня – наполнило меня невозможным ужасом никогда не чувствуемым раньше

Так что теперь, что бы успокоить биение моего сердца, я стоял повторяя

"Это какой-то гость просящий войти в дверь моей комнаты

Какой-то поздний гость просящий войти в дверь моей комнаты

Так есть, и ничего больше"

 

Вскоре мой дух стал сильнее; не мешкая тогда дольше

"Сэр" сказал я "или Мадам, искренне вашего прощения я молю

Но дело в том что я дремал, и так тихо вы пришли и стучали

И так незаметно вы пришли и постукивали, постукивали в дверь моей комнаты

Что я невполне уверен что я слышал вас" тут я открыл широко дверь -

Темнота там, и ничего больше

 

Глубоко в эту темноту вглядываясь, долго я стоял там обдумывая, боясь,

Сомневаясь, представляя видения которые ни один смертный никогда не смел вообразить раньше

Но молчание было не нарушено, и тишина не подала ни знака

И единственное слово там сказанное было прошептанное слово "Ленора!"

Это я прошептал, и эхо пробормотало вослед слово "Ленора!" -

Всего лишь это, и ничего больше

 

Назад в комнату поворачиваясь, вся моя душа внутри меня горела,

Вскоре опять я услышал стук как-то громче чем прежде

"Точно" сказал я "точно это что-то в моей оконной раме:

Давай посмотрим, тогда, что в том месте есть, и эту загадку исследуем

Пусть мое сердце замрет на мгновение, и эту загадку исследуем

Это ветер, и ничего больше."

 

Тут я распахнул ставни, когда, с многочисленными взмахами и трепетанием

Вошел величавый ворон праведных дней древних;

Ни малейшего почтения не показал он; ни на минуту не остановился ни постоял он;

Но с манерой лорда или леди, вспорхнул над дверью моей комнаты

Вспорхнул на бюст Палласа прямо над дверью моей комнаты

Вспорхнул, и уселся, и ничего больше

 

Тогда эта чернющая птица отвлекла мои грустные думы к улыбке

Важной и суровой манерой выражения которую она показывала

"Хоть твой хохолок обрезан и обрит, ты" я сказал "воистину не трус,

Ужасно грозный и древний Ворон странствующий из Темного края

Скажи мне какое твое благородное имя в Темном загробном краю

Молвил Ворон "Никогда больше"

 

Сильно я подивился этому неуклюжему птаху услышав говор так отчетливо

Хотя его ответ мало значащий – мало сути содержал

Ибо мы не можем не согласиться что ни одно живое человеческое существо

Когда-либо еще не было осчастливлено видением птицы над дверью в свою комнату -

Птицы либо твари на вылепленном бюсте над дверью в свою комнату,

С таким именем как "Никогда больше"

 

Но Ворон, сидящий одиноко на умиротворенном бюсте, сказал только

Это одно слово, как будто свою душу в это одно слово он излил.

Ничего более затем он не произнес – ни перышка затем он не встрепенул

До тех пор пока я почти не больше чем пробормотал, "Другие приятели улетали раньше

Назавтра он покинет меня, также как мои Надежды улетали раньше."

Тогда птица сказала "Никогда больше"

 

Вздрогнув от тишины нарушенной ответом так к месту сказанным,

"Без сомнения" сказал я "то что он произносит это его только запас и багаж,

Набранный от какого-то несчастного хозяина кого немилосердная Беда

Преследовала быстро и преследовала еще быстрее пока его песни одну ношу не понесли

Пока панихиды его Надежды эту грустную ношу не понесли

Никогда – никогда больше."

 

Но Ворон все еще отвлекая мои грустные думы к улыбке,

Прямо я подкатил мягкое сидение пред птицей, и бюстом, и дверью,

Затем опускаясь на бархат, я принялся вязать

Видение за видением, думая что эта зловещая птица древняя -

Что эта грозная, неуклюжая, ужасная, мрачная и зловещая птица древняя

Имела ввиду каркая "Никогда больше"

 

Итак я сел вовлеченный в угадывание, но ни слога не выражая

Птаху чьи испепеляющие глаза теперь вожглись в недра моей груди;

Так и дальше я сидел гадая, моей головой в облегчении откинувшись

На подушечки бархатную отделку над чем лампы свет надсмехался,

Но к чьей бархатно-фиолетовая отделке с лампы светом насмехающимся,

Она не прижмется, о, никогда больше

 

Потом, мне чудилось, воздух стал плотнее, наполнился ароматом невидимого кадила

Помахиваемого серафимами чьих отзвуки шагов звенели по ковровому полу.

"Негодяй" я крикнул "твой Господь наградил тебя – этими ангелами которыми он послал тебе

Передышку – передышку и напиток забытья, от твоих воспоминаний о Леноре;

Испей, же испей этот добрый напиток забытья и забудь эту потерянную Ленору"

Молвил Ворон "Никогда больше"

 

"Пророк!" сказал я "дитя зла! – все равно пророк, либо птица либо дьявол!-

Искуситель ли послал, иль буря закинула тебя сюда на землю,

Брошенный всеми все же еще несломленный, на этой пустынной земле околдованной -

В этом доме Ужасом обитаемом – скажи мне правдиво, я молю -

Есть ли – есть ли бальзам в Гилиде? – скажи мне – скажи мне, я молю!"

Молвил Ворон "Никогда больше"

 

"Пророк!" сказал я "дитя зла! – все равно пророк, либо птица либо дьявол!-

Этим Небом что изгибается над нами – этим Богом которого мы оба обожаем -

Скажи этой душе печалью отягощенной, в пределах далекого Эдэна,

Найдется ли святая дева кого ангелы зовут Ленорой -

Необычная и жизнерадостная дева кого ангелы зовут Ленорой

Молвил Ворон "Никогда больше"

 

"Да будет это слово нашим знаком в раздоре, птица али сатана," я заорал, вскакивая -

"Прочь пошел назад в бурю и Темный загробный край!

Не оставь черного пера как знака той лжи которую твоя душа сказала!

Оставь мое одиночество нетронутым! – покинь бюст над моей дверью

Вынь свой клюв из моего сердца, и убери свой образ с моей двери!"

Молвил Ворон "Никогда больше"

 

И Ворон, никогда не полетав, все еще сидит, все еще сидит

На бледном бюсте Палласа прямо над дверью моей комнаты,

И его глаза полны вида дьявола что мечтает,

И лампы свет на нем струящийся отбрасывает его тень на полу

И моя душа от этой тени что лежит плавая на полу

Не должна быть поднята – никогда больше!